Jinsi ya Kujua Kama Uzito Wako Upo Kwenye Kiwango Sahihi

Kujua kama uzito wako ni wa kawaida si suala la kuangalia idadi ya kilo pekee. Mtu mwenye kilo 70 anaweza kuwa na uzito unaofaa, wakati mwingine mwenye kilo hizo hizo anaweza kuwa na uzito mkubwa, kwa sababu urefu, muundo wa mwili na kiasi cha mafuta mwilini vina umuhimu mkubwa.

Njia mojawapo inayotumiwa sana kutathmini uzito kwa watu wazima ni Body Mass Index (BMI), kwa Kiswahili inaweza kuitwa Kielezo cha Uzito kwa Urefu. Shirika la Afya Duniani (WHO) na taasisi kama CDC hutumia BMI kama kipimo cha awali cha kutathmini uzito wa mtu mzima.

BMI ni nini?

BMI ni hesabu inayohusisha uzito wa mtu kwa kilogramu (kg) na urefu wake kwa mita (m).

Formula yake ni:

BMI = Uzito (kg) ÷ [Urefu (m) × Urefu (m)]

Kwa mfano, mtu mwenye uzito wa 80 kg na urefu wa 1.75 m atakuwa na BMI ya takribani 26.1.

Hii ina maana kwamba kilo 80 pekee hazitoshi kusema mtu ana uzito mkubwa au wa kawaida. Lazima tujue pia urefu wake.

Viwango vya BMI kwa mtu mzima

Kwa watu wazima, viwango vinavyotumika kwa ujumla ni:

WHO inaeleza kwamba kwa watu wazima, BMI ya 25 au zaidi huainishwa kama overweight, huku BMI ya 30 au zaidi ikiainishwa kama obesity.

CDC pia hutumia viwango hivyo kwa watu wazima wenye miaka 20 au zaidi, huku ikigawanya obesity katika madaraja tofauti kuanzia BMI 30.

Mfano wa kuhesabu BMI

Tuchukulie mtu ana:

Uzito: 80 kg
Urefu: 1.75 m

Hesabu yake itakuwa:

80 ÷ (1.75 × 1.75) = 26.1

BMI yake ni 26.1.

Kwa mujibu wa viwango vya BMI, mtu huyo yuko kwenye kundi la uzito uliozidi, kwa sababu BMI yake iko kati ya 25 na 29.9.

Lakini hii haimaanishi moja kwa moja kwamba mtu huyo ana ugonjwa au kwamba lazima apunguze uzito. BMI ni kipimo cha uchunguzi (screening measure), si utambuzi wa ugonjwa. CDC inasisitiza kwamba BMI inapaswa kutafsiriwa pamoja na mambo mengine ya kiafya.

Kwa nini kilo pekee hazitoshi?

Watu wawili wanaweza kuwa na kilo 80 lakini miili yao ikawa tofauti kabisa.

Kwa mfano, mtu mwenye urefu wa mita 1.90 na kilo 80 ana BMI tofauti na mtu mwenye urefu wa mita 1.60 na kilo 80.

Pia, mtu mwenye misuli mingi, kama mwanariadha, anaweza kuwa na BMI ya juu kwa sababu misuli ina uzito, bila kuwa na kiasi kikubwa cha mafuta mwilini. WHO inaeleza kwamba BMI ni mwongozo wa jumla na huenda usionyeshe kiwango halisi cha mafuta kwa kila mtu.

Kwa hiyo, BMI inapaswa kutumika pamoja na tathmini nyingine inapohitajika.

Kipimo cha kiuno pia kinaweza kusaidia

Mbali na BMI, mzunguko wa kiuno unaweza kutoa taarifa kuhusu mafuta yanayozunguka tumboni.

NHLBI inaeleza kwamba mafuta mengi yanayokusanyika kwenye eneo la kiuno yanaweza kuhusishwa na hatari kubwa zaidi ya magonjwa ya moyo na kisukari aina ya pili. Kwa kipimo kinachotumiwa na NHLBI, mzunguko wa kiuno unaozidi inchi 40 (takribani cm 102) kwa wanaume au inchi 35 (takribani cm 89) kwa wanawake huongeza hatari hizo.

Hata hivyo, vipimo vya kiuno vinaweza kutofautiana kulingana na mwongozo na idadi ya watu inayotathminiwa, hivyo ni vizuri kutumia kipimo hicho kama sehemu ya tathmini nzima badala ya kukitegemea peke yake.

Uzito wa kawaida una maana gani?

Mtu mwenye BMI kati ya 18.5 na 24.9 kwa ujumla huwekwa katika kundi la uzito wa kawaida kwa watu wazima.

Lakini “uzito wa kawaida” haumaanishi kwamba mtu huyo hana kabisa hatari za kiafya. Afya huathiriwa pia na lishe, mazoezi, shinikizo la damu, sukari ya damu, mafuta kwenye damu, matumizi ya tumbaku, historia ya familia na mambo mengine.

Vivyo hivyo, mtu mwenye BMI zaidi ya 25 hapaswi kuhukumiwa kwa namba hiyo pekee. Inahitaji kuangaliwa katika muktadha wa afya yake kwa ujumla.

Kuna tofauti kwa watoto na vijana

Ni muhimu kutotumia viwango hivi vya watu wazima kwa watoto.

Kwa watoto na vijana, uzito unatathminiwa kwa kuangalia BMI kulingana na umri na jinsia, kwa kutumia growth charts maalumu. WHO pia inaeleza kwamba watoto na vijana wanahitaji tathmini inayozingatia umri kwa sababu miili yao bado inakua.

Kwa hiyo, mtoto mwenye kilo 50 hawezi kutathminiwa kwa kusema tu “kilo 50 ni nyingi” au “kilo 50 ni kawaida.” Umri, jinsia na urefu wake vinahitajika.

Kwa nini ni muhimu kujua hali ya uzito wako?

Uzito uliozidi na obesity vinaweza kuongeza hatari ya matatizo mbalimbali ya kiafya. WHO inataja magonjwa ya moyo na mishipa, kisukari aina ya pili na matatizo mengine yasiyoambukiza miongoni mwa matatizo yanayohusishwa na overweight na obesity.

Kwa upande mwingine, uzito pungufu pia unaweza kuwa ishara ya lishe isiyotosheleza au tatizo fulani la kiafya, hasa ikiwa mtu anapungua uzito bila kukusudia.

Kwa hiyo, lengo si kuwa na kilo chache iwezekanavyo. Lengo ni kuwa na uzito unaolingana na urefu wako na unaosaidia afya yako kwa ujumla.

Je, mtu mwenye kilo 80 anatakiwa kuwa na urefu gani?

Hili ni swali ambalo watu wengi huuliza, lakini jibu linategemea urefu.

Kwa mfano, mtu mwenye kilo 80:

• akiwa na urefu wa 1.60 m, BMI yake ni takribani 31.3
• akiwa na urefu wa 1.70 m, BMI yake ni takribani 27.7
• akiwa na urefu wa 1.75 m, BMI yake ni takribani 26.1
• akiwa na urefu wa 1.80 m, BMI yake ni takribani 24.7
• akiwa na urefu wa 1.90 m, BMI yake ni takribani 22.2

Hivyo, kusema tu “nina kilo 80, je ni kawaida?” hakutoshi. Urefu ndio unaosaidia kuweka kilo hizo kwenye muktadha.

Jambo la kuzingatia

BMI ni njia rahisi na inayotumika sana, lakini si kipimo kamili cha afya ya mtu. CDC inaeleza wazi kwamba BMI ni kipimo cha uchunguzi na kinapaswa kuangaliwa pamoja na historia ya afya, tabia za maisha, uchunguzi wa mwili na vipimo vingine inapohitajika.

Kwa hiyo, mtu mwenye BMI ya kawaida lakini mwenye mafuta mengi tumboni, shinikizo la damu au sukari iliyopanda bado anaweza kuwa na hatari za kiafya. Vivyo hivyo, mtu mwenye BMI kubwa kutokana na misuli mingi anaweza kuwa na hali tofauti na mtu mwenye BMI hiyo hiyo kutokana na mafuta mengi.

Kwa kifupi: ili kujua kama uzito wako unaendana na urefu wako, pima uzito wako kwa kilogramu, pima urefu wako kwa mita, kisha hesabu BMI. Kwa mtu mzima, BMI ya 18.5–24.9 kwa ujumla huwekwa kwenye kiwango cha uzito wa kawaida, 25–29.9 uzito uliozidi, na 30 au zaidi obesity.

References:

1. World Health Organization (WHO) – Obesity and Overweight
   https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight
2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Adult BMI Categories
   https://www.cdc.gov/bmi/adult-calculator/bmi-categories.html
3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Adult BMI Calculator
   https://www.cdc.gov/bmi/adult-calculator/
4. World Health Organization (WHO) – Nutrition: Maintaining a Healthy Lifestyle
   https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/nutrition—maintaining-a-healthy-lifestyle
5. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Healthy Weight
   https://www.cdc.gov/diabetes/living-with/healthy-weight.html
6. World Health Organization (WHO) – Obesity
   https://www.who.int/health-topics/obesity/obesity