Saratani ya utumbo mpana na puru (colorectal cancer) ni saratani inayotokea kwenye utumbo mkubwa (colon) au sehemu ya mwisho ya utumbo inayoitwa puru (rectum). Mara nyingi huanza kama uvimbe mdogo unaoitwa polyp, ambao unaweza kubadilika na kuwa saratani baada ya miaka kadhaa ikiwa hautagunduliwa na kuondolewa mapema.

Kwa mujibu wa Shirika la Kimataifa la Utafiti wa Saratani (IARC), saratani ya utumbo mpana ni miongoni mwa saratani zinazoongoza duniani kwa idadi ya wagonjwa wapya na vifo.

Takwimu za Dunia

• Mwaka 2022 kulikuwa na zaidi ya wagonjwa wapya milioni 1.9 duniani.
• Zaidi ya watu 900,000 walifariki kutokana na ugonjwa huu mwaka huo.
• Ni saratani ya tatu kwa kutokea mara nyingi duniani.
• Ni ya pili kwa kusababisha vifo vinavyotokana na saratani.
• Tafiti za hivi karibuni zinaonyesha ongezeko la wagonjwa wenye umri chini ya miaka 50 katika nchi nyingi, jambo linalowatia wasiwasi wataalamu.

Saratani ya Utumbo Mpana Hutokea Vipi?

Ndani ya utumbo mpana kunaweza kutokea ukuaji usio wa kawaida wa seli na kutengeneza polyp. Polyp nyingi si saratani, lakini baadhi hubadilika taratibu na kuwa saratani baada ya miaka 10–15.

Ndiyo maana uchunguzi wa mapema unaweza kuokoa maisha kwa kuondoa polyp kabla haijageuka kuwa saratani.

Dalili za Saratani ya Utumbo Mpana

Katika hatua za mwanzo mgonjwa anaweza asiwe na dalili.

Baadaye anaweza kupata:

1. Damu kwenye choo

• Damu nyekundu au nyeusi.
• Wengine hudhani ni bawasiri wakati chanzo ni saratani.

2. Kubadilika kwa mfumo wa haja kubwa

• Kuharisha kwa muda mrefu.
• Kufunga choo mara kwa mara.
• Kubadilishana kati ya kuharisha na kufunga choo.

3. Kuhisi haja kubwa haijaisha

Baada ya kutoka chooni bado unahisi kuna haja.

4. Maumivu ya tumbo

• Maumivu ya mara kwa mara.
• Kuvimba tumbo.
• Gesi nyingi.

5. Kupungua uzito bila sababu

6. Uchovu mkubwa

Kutokana na upungufu wa damu unaosababishwa na kutokwa damu polepole.

7. Kukosa hamu ya kula

8. Upungufu wa damu (Anemia)

Watu wengine hugundulika kwanza kuwa na anemia ndipo chanzo kinapobainika kuwa ni saratani.

Dalili za Hatua za Mwisho

• Kuziba kwa utumbo.
• Kutapika mara kwa mara.
• Maumivu makali ya tumbo.
• Saratani kusambaa kwenye ini au mapafu.
• Kuvimba tumbo kutokana na maji.

Nani Yupo Kwenye Hatari Zaidi?

• Umri zaidi ya miaka 45–50.
• Historia ya familia.
• Kuvuta sigara.
• Unywaji pombe kupita kiasi.
• Unene uliopitiliza.
• Kutofanya mazoezi.
• Ulaji mwingi wa nyama nyekundu na nyama zilizosindikwa.
• Kisukari aina ya pili.
• Magonjwa ya muda mrefu ya uchochezi wa utumbo (IBD), kama vile ugonjwa wa Crohn na ulcerative colitis.

Sababu Zinazoongeza Hatari

Lishe

Hatari huongezeka kwa watu wanaokula Zaidi au kwa kiwango kikubwa sana vitu kama vile;

• Nyama iliyosindikwa.
• Nyama nyekundu.

Mtindo wa maisha

• Kukaa muda mrefu bila mazoezi.
• Kuvuta sigara.
• Pombe nyingi.
• Uzito mkubwa.

Kurithi

Baadhi ya familia hurithi mabadiliko ya vinasaba yanayoongeza hatari, kama vile Lynch syndrome au Familial Adenomatous Polyposis (FAP).

Vipimo vya Kugundua

Madaktari wanaweza kutumia:

• Colonoscopy (kipimo muhimu zaidi).
• Sigmoidoscopy.
• Kipimo cha damu kwenye choo (FIT/FOBT).
• CT Scan.
• MRI.
• Biopsy.

Matibabu

Matibabu hutegemea hatua ya ugonjwa.

Huenda yakajumuisha:

• Upasuaji.
• Chemotherapy.
• Radiotherapy (hasa kwa saratani ya puru).
• Tiba lengwa (targeted therapy).
• Immunotherapy kwa baadhi ya wagonjwa.

Je Saratani Hii Inapona?

Ndiyo. Ikigunduliwa mapema nafasi ya kupona ni kubwa sana.

Wagonjwa wengi wanaogunduliwa katika hatua za mwanzo wanaweza kutibiwa kwa mafanikio kwa upasuaji na ufuatiliaji.

Jinsi ya Kujikinga

• Kula mboga na matunda kwa wingi.
• Punguza nyama nyekundu na nyama zilizosindikwa.
• Fanya mazoezi angalau dakika 150 kwa wiki.
• Dumisha uzito unaofaa.
• Acha kuvuta sigara.
• Punguza matumizi ya pombe.
• Fanya uchunguzi wa mara kwa mara ikiwa una umri unaopendekezwa au una historia ya familia.

Uzoefu wa Wagonjwa

Wagonjwa wengi waliosimulia uzoefu wao kupitia taasisi za saratani na vikundi vya msaada wanaeleza kuwa walipuuzia dalili za awali kama damu kwenye choo, kufunga choo kwa muda mrefu au maumivu ya tumbo wakidhani ni bawasiri au matatizo ya kawaida ya tumbo. Baadhi waligunduliwa baada ya kufanyiwa kipimo cha colonoscopy kutokana na upungufu wa damu usioelezeka.

Kwa upande mwingine, wagonjwa waliogunduliwa mapema na kuondolewa polyp au kufanyiwa upasuaji kabla saratani haijasambaa wameeleza kuwa walirejea kwenye shughuli zao za kawaida baada ya matibabu na ufuatiliaji wa karibu. Hii inaonyesha umuhimu wa kutafuta huduma mapema unapopata dalili zisizoisha.

Hospitali Zinazotoa Huduma za Saratani Tanzania

Baadhi ya Hospital hizo ni Pamoja na hizi;

• Ocean Road Cancer Institute – Hospitali ya taifa inayobobea katika huduma za saratani nchini Tanzania.
• Muhimbili National Hospital – Hutoa uchunguzi, upasuaji na huduma za saratani kwa kushirikiana na wataalamu wa saratani.
• Bugando Medical Centre – Hospitali ya rufaa yenye huduma za uchunguzi na matibabu ya saratani.
• Kilimanjaro Christian Medical Centre(KCMC) – Hutoa huduma za uchunguzi na matibabu ya saratani.
• Benjamin Mkapa Hospital – Hutoa huduma za uchunguzi na matibabu ya saratani.
• Na Zingine…..

Wakati wa Kumwona Daktari Haraka

Muone daktari ikiwa:

• Unapata damu kwenye choo mara kwa mara.
• Mfumo wa haja kubwa umebadilika kwa zaidi ya wiki 3.
• Unapungua uzito bila sababu.
• Una maumivu ya tumbo yasiyoisha.
• Una upungufu wa damu usioelezeka.
• Kuna historia ya saratani ya utumbo katika familia.

References:

1. World Health Organization (WHO). Colorectal cancer. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer
2. International Agency for Research on Cancer (IARC/Globocan). Colorectal Cancer Factsheet. https://gco.iarc.who.int
3. . Colorectal Cancer. https://www.cancer.org/cancer/types/colon-rectal-cancer.html
4. . Colon Cancer: Symptoms and Causes. https://www.mayoclinic.org
5. . Colorectal Cancer. https://www.cancer.gov
6. . Colorectal Cancer. https://www.cdc.gov/cancer/colorectal/