Kwa nini aina hizi 11 za saratani zinaongezeka miongoni mwa vijana?

Saratani imekuwa ikihusishwa zaidi na watu wenye umri mkubwa, lakini katika miaka ya hivi karibuni watafiti wamekuwa wakichunguza ongezeko la baadhi ya aina za saratani miongoni mwa watu wenye umri wa miaka 20, 30 na 40.

Taarifa iliyochapishwa na BBC News tarehe 19 Juni 2026 inaeleza kuhusu utafiti uliofanywa na watafiti kutoka Institute of Cancer Research (ICR) pamoja na Imperial College London, ambapo utafiti huo umeangalia mwenendo wa aina mbalimbali za saratani na uhusiano wake na mabadiliko ya mtindo wa maisha.

Pamoja na kuonekana kwa ongezeko hilo, watafiti wanasisitiza kwamba saratani bado si ugonjwa unaotokea sana miongoni mwa vijana ukilinganisha na watu wenye umri mkubwa.

Aina 11 za saratani zinazochunguzwa

Utafiti uliotajwa uliangalia aina 11 za saratani ambazo zimeonyesha kuongezeka katika makundi fulani ya watu. Saratani hizo ni:

1. Saratani ya utumbo
2. Saratani ya tezi la shingo (thyroid cancer)
3. Multiple myeloma
4. Saratani ya ini
5. Saratani ya figo
6. Saratani ya kibofu cha nyongo
7. Saratani ya kongosho
8. Saratani ya endometrium (ukuta wa ndani wa kizazi)
9. Saratani ya kinywa
10. Saratani ya matiti
11. Saratani ya ovari

Hata hivyo, si aina zote hizi zimeonyesha ongezeko kwa vijana pekee. Kwa mujibu wa taarifa hiyo, saratani ya utumbo na saratani ya ovari ndizo zilizoonekana kuongezeka kwa kiwango kikubwa zaidi miongoni mwa vijana, wakati aina nyingine pia zimeongezeka katika makundi ya watu wenye umri mkubwa.

Saratani ya utumbo miongoni mwa vijana

Saratani ya utumbo ni mojawapo ya saratani zinazowatia wasiwasi watafiti kutokana na kuonekana kwake kwa watu wenye umri mdogo.

Mfano uliotolewa ni wa Bradley Coombs, aliyefariki kutokana na saratani ya utumbo akiwa na umri wa miaka 23.

Kwa mujibu wa mama yake, Bradley alikuwa kijana mwenye afya na alikuwa karibu kusaini mkataba wa kucheza soka. Hata hivyo, baadaye alianza kupungua uzito bila sababu, kupata maumivu ya tumbo na hatimaye kuharisha damu.

Ilichukua takribani miezi 18 kabla ya saratani yake kugunduliwa. Alipofanyiwa colonoscopy, uvimbe ulikuwa tayari umeendelea kiasi kwamba ulizuia kamera kupita vizuri ndani ya utumbo.

Alifanyiwa upasuaji na chemotherapy, lakini matibabu hayo hayakuweza kuzuia ugonjwa kuendelea na hatimaye alifariki.

Mfano huu unaonyesha umuhimu wa kutopuuza dalili zinazoendelea kwa muda mrefu za mfumo wa chakula kwa sababu tu mtu ni kijana.

Kwa nini saratani inaweza kuongezeka kwa vijana?

Kwa sasa hakuna sababu moja iliyothibitishwa inayoweza kueleza kikamilifu kwa nini baadhi ya saratani zinaonekana kuongezeka miongoni mwa vijana.

Watafiti wamechunguza mambo mbalimbali yanayohusiana na maisha ya watu, mazingira na afya zao.

1. Uzito kupita kiasi na unene

Moja ya mambo yaliyoonekana kuendana kwa karibu zaidi na ongezeko la baadhi ya saratani ni kuongezeka kwa uzito kupita kiasi na unene uliopitiliza (obesity).

Mwili unapokuwa na mafuta mengi, tishu za mafuta zinaweza kuathiri mifumo mbalimbali ya mwili, ikiwa ni pamoja na homoni na michakato inayohusiana na insulini.

Mabadiliko haya yanaweza kuchangia mazingira yanayohusishwa na hatari ya baadhi ya saratani.

Hata hivyo, unene pekee hauwezi kuwa sababu ya visa vyote vya saratani.

Kwa mfano, makadirio yaliyotajwa katika taarifa yanaonyesha kwamba kati ya visa 100 vipya vya saratani ya utumbo, takribani 20 vinaweza kuhusishwa na uzito kupita kiasi, huku sababu ya visa vingine vingi ikiwa haijulikani kikamilifu.

2. Kutofanya mazoezi

Kutofanya shughuli za mwili mara kwa mara kunaweza kuchangia kuongezeka kwa uzito na pia kuathiri afya ya mwili kwa ujumla.

Mazoezi ya kawaida husaidia kudhibiti uzito na yanaweza kupunguza hatari ya baadhi ya magonjwa sugu, ikiwa ni pamoja na baadhi ya saratani.

3. Uvutaji sigara

Uvutaji sigara ni sababu inayojulikana kuongeza hatari ya aina mbalimbali za saratani ikiwemo Saratani ya mapafu.

Moshi wa tumbaku una kemikali nyingi zinazoweza kuharibu DNA na kusababisha mabadiliko katika seli. Kwa muda mrefu, mabadiliko haya yanaweza kuchangia maendeleo ya saratani.

Hata hivyo, watafiti walibaini kwamba matumizi ya sigara yamepungua katika baadhi ya makundi, hivyo kupungua kwa uvutaji pekee hakuwezi kueleza kwa nini baadhi ya saratani zinaongezeka.

4. Unywaji wa pombe

Unywaji wa pombe umehusishwa na ongezeko la hatari ya baadhi ya saratani.

Pombe na bidhaa zinazotokana na kuvunjwa kwake mwilini zinaweza kuathiri seli na michakato mbalimbali ya mwili inayohusishwa na maendeleo ya saratani.

5. Ulaji wa nyama iliyosindikwa

Nyama iliyosindikwa ni pamoja na baadhi ya bidhaa za nyama ambazo zimeongezewa chumvi, kuhifadhiwa au kusindikwa kwa njia nyingine.

Ulaji wa kiasi kikubwa cha nyama iliyosindikwa umehusishwa na ongezeko la hatari ya saratani ya utumbo.

Hata hivyo, watafiti wanaeleza kwamba mabadiliko katika matumizi ya vyakula hivi hayaelezi kikamilifu ongezeko linaloonekana katika baadhi ya saratani.

6. Ulaji mdogo wa vyakula vyenye nyuzinyuzi

Nyuzinyuzi hupatikana kwa wingi katika vyakula kama nafaka zisizokobolewa, maharage, mboga na matunda.

Ulaji wa vyakula vyenye nyuzinyuzi husaidia afya ya mfumo wa chakula na utumbo. Mabadiliko katika aina na ubora wa vyakula vinavyotumiwa yanaweza kuwa miongoni mwa mambo yanayochunguzwa katika kuelewa mwenendo wa saratani.

Je, vinywaji vyenye sukari vinaweza kuwa na mchango?

Vinywaji vyenye sukari vimetajwa pia miongoni mwa mambo yanayochunguzwa.

Matumizi ya kiasi kikubwa cha vinywaji hivi yanaweza kuongeza ulaji wa nishati na kuchangia kuongezeka kwa uzito. Kwa kuwa uzito kupita kiasi umehusishwa na baadhi ya saratani, uhusiano huu unahitaji kuchunguzwa zaidi.

Hata hivyo, si sahihi kusema kwamba vinywaji vyenye sukari ndiyo sababu ya moja kwa moja ya ongezeko lote la saratani kwa vijana.

Mambo mengine yanayochunguzwa

Watafiti pia wamependekeza kwamba mambo mengine yanaweza kuwa na mchango katika kuelewa kwa nini baadhi ya saratani zinaongezeka.

Mambo hayo ni pamoja na:

• Mabadiliko katika bakteria wanaoishi kwenye utumbo (gut microbiome)
• Uchafuzi wa hewa
• Kuvimba kwa mwili kwa muda mrefu
• Mzio wa baadhi ya kemikali za mazingira
• Dawa za kuua magugu na kemikali nyingine za kilimo
• Mabadiliko katika aina ya vyakula vinavyotumiwa
• Mabadiliko mengine ya kimazingira na mtindo wa maisha.

Hata hivyo, mambo mengi kati ya haya bado yanachunguzwa na hayawezi kutajwa kama sababu iliyothibitishwa ya ongezeko la saratani miongoni mwa vijana.

Dalili zinazopaswa kuangaliwa

Kwa kuwa baadhi ya saratani zinaweza kutokea hata kwa vijana, ni muhimu kutopuuza dalili zisizo za kawaida au zinazodumu kwa muda mrefu.

Dalili zinaweza kutofautiana kulingana na aina ya saratani, lakini baadhi yake ni:

• Kupungua uzito bila sababu inayojulikana
• Uchovu usioelezeka au unaodumu
• Maumivu ya tumbo yanayorudia au kudumu
• Mabadiliko ya muda mrefu katika namna ya kwenda chooni
• Kuharisha au kufunga choo kwa muda mrefu
• Damu kwenye kinyesi
• Uvimbe au fundo lisilo la kawaida mwilini
• Mabadiliko yasiyoelezeka katika ngozi
• Kutokwa damu kusiko kawaida
• Kikohozi au sauti kubadilika kwa muda mrefu
• Maumivu yanayoendelea bila sababu inayojulikana.

Kuwa na mojawapo ya dalili hizi hakumaanishi kwamba mtu ana saratani. Magonjwa mengine mengi yanaweza kusababisha dalili zinazofanana. Hata hivyo, dalili zinapodumu, kuongezeka au kuambatana na mabadiliko mengine, ni muhimu kufanyiwa tathmini na mtaalamu wa afya.

Je, saratani zote zinaweza kuzuilika?

Si saratani zote zinaweza kuzuilika.

Baadhi ya saratani hutokea kutokana na mchanganyiko wa mambo mbalimbali, ikiwa ni pamoja na umri, mabadiliko ya kijenetiki, mazingira na mambo ambayo bado hayajaeleweka kikamilifu.

Hata hivyo, watafiti wanakadiria kwamba sehemu kubwa ya saratani inaweza kuzuilika kwa kupunguza mambo yanayojulikana kuongeza hatari.

Hatua zinazoweza kusaidia kupunguza hatari ni pamoja na:

• Kutovuta sigara
• Kupunguza au kuepuka unywaji wa pombe
• Kudumisha uzito unaofaa
• Kufanya mazoezi mara kwa mara
• Kula mboga na matunda kwa wingi
• Kula vyakula vyenye nyuzinyuzi
• Kupunguza ulaji wa nyama iliyosindikwa
• Kufuatilia na kushiriki katika uchunguzi wa saratani unaopendekezwa kwa umri na hatari husika
• Kuepuka au kupunguza mfiduo usio wa lazima kwa kemikali hatarishi.

Vijana wasiwe na hofu kupita kiasi

Licha ya taarifa kuhusu ongezeko la baadhi ya saratani miongoni mwa vijana, ni muhimu kuelewa kwamba saratani bado ni nadra zaidi kwa vijana kuliko kwa watu wenye umri mkubwa.

Kwa hiyo, taarifa hizi hazimaanishi kwamba vijana wote wako katika hatari kubwa ya kupata saratani.

Jambo muhimu ni kutambua dalili zisizo za kawaida, kutafuta ushauri wa kitabibu mapema na kuzingatia mtindo wa maisha unaosaidia kupunguza hatari ya magonjwa.

Facts check:

Kuongezeka kwa baadhi ya saratani miongoni mwa vijana ni eneo ambalo bado linaendelea kufanyiwa utafiti. Watafiti wamehusisha mambo kadhaa na hatari ya saratani, ikiwa ni pamoja na uzito kupita kiasi, kutofanya mazoezi, sigara, pombe na baadhi ya tabia za ulaji.

Hata hivyo, hakuna sababu moja inayoweza kueleza kikamilifu ongezeko linaloonekana katika baadhi ya saratani.

Kwa vijana, ujumbe muhimu si kuishi kwa hofu ya saratani, bali kuzingatia kinga, afya bora, kutambua mabadiliko yasiyo ya kawaida mwilini na kutafuta huduma ya afya mapema pale dalili zinapodumu au kuwa za kusumbua.

References;

1. BBC News Swahili. (2026, Juni 19). Kwa nini aina hizi 11 za saratani zinaangamiza sana vijana? BBC News Swahili.
2. Institute of Cancer Research (ICR). Taarifa na tafiti kuhusu mwenendo wa saratani na sababu za hatari.
3. Imperial College London. Tafiti kuhusu saratani, mtindo wa maisha na sababu zinazoweza kuchangia ongezeko la saratani.
4. World Health Organization (WHO). Cancer – Key facts. World Health Organization.
5. International Agency for Research on Cancer (IARC). Cancer prevention and risk factors. World Health Organization.