Afya Kidijitali nchini Kenya: Jinsi Akili Bandia (AI) Inavyobadilisha Huduma Za Uuguzi

Teknolojia ya Akili Bandia (AI) inazidi kuwa na nafasi muhimu katika kuboresha huduma za afya nchini Kenya, ikiwasaidia wauguzi na madaktari kufanya maamuzi sahihi, kutambua magonjwa mapema na kuongeza usalama wa wagonjwa.

Kadiri Kenya inavyoendelea na juhudi za kuhakikisha wananchi wote wanapata huduma bora za afya kupitia mpango wa Afya kwa Wote (Universal Health Coverage – UHC), matumizi ya teknolojia za kidijitali na Akili Bandia (AI) yanafungua fursa mpya katika sekta ya afya.

Kwa upande wa wauguzi, mabadiliko haya hayahusu tu matumizi ya teknolojia mpya, bali pia namna teknolojia hiyo inavyoweza kusaidia kutoa huduma kwa wakati, kwa kuzingatia ushahidi wa kisayansi na kwa kuzingatia utu na huruma kwa wagonjwa.

Suala hili limepewa kipaumbele katika Mkutano wa 68 wa Kimataifa wa Kisayansi wa Wauguzi na Mkutano Mkuu wa Mwaka, uliokuwa na kaulimbiu isemayo: Kutumia Afya ya Kidijitali, Akili Bandia na Ubunifu Kuharakisha Upatikanaji wa Afya kwa Wote.

Kenya imeendelea kupanua matumizi ya mifumo ya kidijitali katika utoaji wa huduma za afya. Kufikia Juni 2026, vituo 5,078 vya afya vilikuwa vikitumia Mfumo wa Usimamizi wa Taarifa za Afya wa Mamlaka ya Afya ya Jamii (SHA), kwa mujibu wa takwimu za serikali.

Matumizi ya kumbukumbu za wagonjwa za kielektroniki yanaweza kupunguza kazi za makaratasi zinazojirudia, kurahisisha upatikanaji wa historia za wagonjwa na kuboresha ushirikiano kati ya wataalamu wa afya.

Hata hivyo, ili mifumo hiyo ifanye kazi vizuri, kunahitajika huduma za intaneti za uhakika, taarifa sahihi na mafunzo ya kutosha kwa watumishi wa afya.

Matumizi ya AI katika utambuzi wa magonjwa

Akili Bandia inaweza kuwasaidia wataalamu wa afya kutambua mabadiliko katika taarifa za kitabibu, kugundua viashiria vya hatari katika vipimo vya mwili wa mgonjwa na kusaidia uchunguzi kupitia picha za kitabibu.

Katika Hospitali ya Nairobi West, teknolojia za kisasa zinazotumia AI zimeanza kuonyesha namna ubunifu wa kiteknolojia unavyoweza kusaidia uchunguzi wa wagonjwa.

Hospitali hiyo inatumia mashine ya CT Scanner aina ya uCT 780 yenye vipande 160, inayotumia teknolojia ya AI kusaidia kupata picha za uchunguzi kwa haraka huku ikipunguza kiwango cha mionzi inayomfikia mgonjwa.

Pia kuna mashine ya MRI aina ya uMR 680 1.5T inayotumia AI kuboresha ubora wa picha na kusaidia wataalamu kufanya tathmini za kitabibu.

Aidha, hospitali hiyo inatoa huduma za uchunguzi kwa kutumia teknolojia ya PET/CT ya kidijitali inayotumia AI. Teknolojia hii huunganisha taarifa za shughuli za kimetaboliki za mwili na picha za viungo vya mwili, na hivyo kuwasaidia madaktari kutathmini magonjwa kama saratani na kupanga matibabu.

Kwa wauguzi, upatikanaji wa taarifa za uchunguzi kwa wakati unaweza kuboresha ushirikiano na wataalamu wa radiolojia pamoja na madaktari bingwa.

Vilevile, mifumo ya ufuatiliaji wa wagonjwa inayotumia AI inaweza kutoa tahadhari pale inapobaini mabadiliko yanayoweza kuashiria hatari kwa afya ya mgonjwa.

AI haiwezi kuchukua nafasi ya wauguzi

Pamoja na manufaa yake, matumizi ya Akili Bandia hayapaswi kuchukuliwa kama mbadala wa uamuzi wa kitaalamu wa wauguzi na madaktari.

Wauguzi bado wana wajibu wa kuwachunguza wagonjwa, kutafsiri taarifa zinazotolewa na mifumo ya AI kwa kuzingatia hali halisi ya mgonjwa na kutambua makosa yanayoweza kujitokeza katika teknolojia hiyo.

Ripoti ya Shirika la Afya Duniani (WHO) kuhusu hali ya wauguzi duniani ya mwaka 2025 ilikadiria kuwa mwaka 2023 kulikuwa na wauguzi milioni 29.8 duniani, huku kukiwa na upungufu wa wauguzi milioni 5.8.

Takwimu hizi zinaonyesha umuhimu wa kuwekeza katika elimu na mafunzo ya wauguzi sambamba na kuboresha miundombinu ya kidijitali.

Wauguzi wanahitaji mafunzo ya vitendo kuhusu matumizi ya kumbukumbu za kielektroniki, uchambuzi wa taarifa za wagonjwa, usalama wa taarifa za kidijitali na matumizi sahihi ya Akili Bandia.

Mifumo ya kidijitali inapaswa kurahisisha kazi za kitabibu badala ya kuongeza mzigo wa majukumu ya kiutawala kwa watumishi wa afya.

Telemedicine kuongeza upatikanaji wa huduma za afya

Matumizi ya Telemedicine, yaani huduma za afya zinazotolewa kwa njia ya mawasiliano ya kidijitali, pamoja na mifumo ya kufuatilia wagonjwa wakiwa mbali, yanaweza kusaidia wauguzi kuwafuatilia wagonjwa wenye magonjwa sugu.

Teknolojia hizi pia zinaweza kurahisisha utoaji wa elimu ya afya na kusaidia jamii zinazoishi maeneo yaliyo mbali na hospitali zenye wataalamu bingwa.

Hata hivyo, upatikanaji wa huduma hizo unahitaji gharama nafuu, intaneti ya uhakika na mifumo mizuri ya kuwaunganisha wagonjwa na vituo vya afya pale wanapohitaji huduma zaidi.

Usalama na faragha ya taarifa za wagonjwa

Sheria ya Afya ya Kidijitali ya Kenya ya mwaka 2023 (Digital Health Act, 2023) inaweka mfumo wa usimamizi wa matumizi ya teknolojia za kidijitali katika sekta ya afya.

Kulinda siri za wagonjwa, kuhakikisha usalama wa kumbukumbu za kitabibu na kudhibiti upendeleo unaoweza kujitokeza katika mifumo ya AI ni mambo muhimu katika kujenga imani ya wananchi kwa teknolojia hizo.

Reference: The Star Kenya – Benta Omonge, 28 Oktoba 2026.