Vidonda vya tumbo (PEPTIC ULCER DISEASE): chanzo, dalili, Vipimo, Tiba na madhara

Vidonda vya tumbo, kitaalamu Peptic Ulcer Disease (PUD), ni hali ambapo hutokea kidonda kwenye utando wa ndani wa mfumo wa juu wa chakula, hasa tumbo (gastric ulcer) au sehemu ya kwanza ya utumbo mdogo inayojulikana kama duodenum (duodenal ulcer). Vidonda hivi hutokea pale ulinzi wa utando wa tumbo unaposhindwa kuzuia uharibifu unaosababishwa na tindikali na vimeng’enya vya mmeng’enyo.

Vidonda vya tumbo vinaweza kusababisha maumivu au usumbufu sehemu ya juu ya tumbo, lakini baadhi ya watu wanaweza kuwa na kidonda bila dalili hadi pale kinaposababisha madhara kama vile kutokwa damu au kutoboka kwa ukuta wa tumbo/utumbo.

VIDONDA VYA TUMBO HUSABABISHWA NA NINI?

Sababu mbili kuu za vidonda vya tumbo ni:

1. Maambukizi ya bakteria Helicobacter pylori (H. pylori)

Helicobacter pylori, kwa kifupi H. pylori, ni bakteria anayeweza kuishi kwenye utando wa tumbo na kusababisha maambukizi ya muda mrefu. Maambukizi haya ni miongoni mwa sababu kuu za vidonda vya tumbo.

H. pylori anaweza kusababisha kuvimba na kuharibika kwa ulinzi wa ndani wa tumbo, hivyo kufanya ukuta wa tumbo kuwa katika hatari zaidi ya kuathiriwa na tindikali.

Mtu anaweza kuwa na H. pylori bila kuwa na dalili yoyote. Hata hivyo, kwa baadhi ya watu maambukizi yanaweza kusababisha gastritis, vidonda vya tumbo na kuongeza hatari ya kupata saratani ya tumbo.

2. Matumizi ya dawa za NSAIDs

Dawa za kutuliza maumivu zinazojulikana kama NSAIDs (Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drugs) zinaweza kuongeza hatari ya vidonda na kutokwa damu kwenye mfumo wa chakula.

Mifano ni pamoja na:

• Aspirin
• Ibuprofen
• Naproxen
• Dawa nyingine za kundi la NSAIDs

Hatari huwa kubwa zaidi ikiwa dawa hizi zinatumika kwa muda mrefu, kwa dozi kubwa, au zinatumika pamoja na dawa nyingine zinazoongeza hatari ya kutokwa damu. Pia maambukizi ya H. pylori yanaweza kuongeza hatari kwa mtu anayetumia NSAIDs.

JE, PILIPILI, NDIMU NA VYAKULA VYA UCHACHU NDIVYO HUSABABISHA VIDONDA VYA TUMBO?

Hili ni jambo ambalo watu wengi huliamini, lakini vyakula vya pilipili au vyenye uchachu si sababu kuu za vidonda vya tumbo.

Baadhi ya vyakula vinaweza kufanya dalili za mtu mwenye tatizo la tumbo kuwa mbaya zaidi, lakini tafiti hazijaonyesha kwamba lishe maalum au kuacha chakula fulani pekee ndiyo tiba au kinga ya vidonda vya tumbo.

Kwa hiyo, si sahihi kusema kwamba mtu amepata vidonda vya tumbo kwa sababu tu anakula pilipili.

JE, SIGARA NA POMBE ZINAWEZA KUHUSIKA?

Uvutaji sigara unaweza kuongeza hatari ya kupata vidonda na pia unaweza kuchelewesha kupona kwa kidonda.

Pombe inaweza kuudhi na kuharibu utando wa tumbo na kuchangia matatizo ya mfumo wa chakula, lakini H. pylori na NSAIDs ndizo sababu kuu zinazotambuliwa za vidonda vya tumbo.

DALILI ZA VIDONDA VYA TUMBO

Dalili zinaweza kutofautiana kutoka mtu mmoja hadi mwingine. Baadhi ya watu hawana dalili kabisa.

Dalili zinazoweza kuonekana ni:

1. Maumivu sehemu ya juu ya tumbo

Mgonjwa anaweza kuhisi maumivu au hali ya kuungua katika sehemu ya juu ya tumbo, kati ya kitovu na kifua.

Maumivu yanaweza kuwa ya kuja na kuondoka na kwa baadhi ya watu yanaweza kuonekana wakati tumbo likiwa tupu au wakati wa usiku. Kwa wengine, kula kunaweza kufanya maumivu yaongezeke.

2. Tumbo kujaa au kuvimbiwa

Mtu anaweza kuhisi tumbo limejaa haraka wakati wa kula au kuendelea kujisikia ameshiba kupita kawaida baada ya kula.

3. Kichefuchefu na kutapika

Baadhi ya wagonjwa wanaweza kupata kichefuchefu au kutapika.

4. Kubeua na gesi

Kubeua mara kwa mara, kujaa gesi au usumbufu tumboni kunaweza kutokea, ingawa dalili hizi pia zinaweza kusababishwa na matatizo mengine ya mfumo wa chakula.

5. Kupungua hamu ya kula na uzito

Mtu anaweza kupoteza hamu ya kula na hatimaye kupungua uzito, hasa ikiwa dalili zinaendelea kwa muda.

6. Kutapika damu

Kutapika damu nyekundu au matapishi yanayofanana na mabaki ya kahawa kunaweza kuashiria kutokwa damu kwenye mfumo wa juu wa chakula. Hii ni hali inayohitaji matibabu ya haraka.

7. Choo cheusi

Choo cheusi kama lami (black/tarry stool) kinaweza kuashiria damu inayotoka kwenye sehemu ya juu ya mfumo wa chakula.

Mtu mwenye dalili hii anapaswa kutafuta huduma ya kitabibu haraka.

VIPIMO VYA VIDONDA VYA TUMBO

Daktari anaweza kutumia vipimo tofauti kulingana na dalili, umri, historia ya mgonjwa na uwezekano wa kuwa na H. pylori au matatizo mengine.

1. Kipimo cha H. pylori

Vipimo vinaweza kujumuisha:

• Urea breath test
• Stool antigen test
• Vipimo vya damu katika mazingira maalum
• Kipimo cha sampuli ya tishu (biopsy) wakati wa endoscopy

Urea breath test na stool test hutumika kutafuta maambukizi ya H. pylori.

2. Upper GI Endoscopy

Hiki ni kipimo kinachotumia mrija maalum wenye kamera kuangalia ndani ya:

• Koo/esophagus
• Tumbo
• Duodenum

Endoscopy inaweza kumsaidia daktari kuona kidonda moja kwa moja na kuchukua sampuli ya tishu (biopsy) inapohitajika.

3. Upper GI series

Katika baadhi ya mazingira, daktari anaweza kutumia X-ray baada ya mgonjwa kunywa kimiminika maalum cha barium ili kuangalia mfumo wa juu wa chakula.

MATIBABU YA VIDONDA VYA TUMBO

Matibabu hutegemea chanzo cha kidonda.

Ikiwa H. pylori amegundulika

Mgonjwa hupewa mchanganyiko wa dawa unaolenga kuondoa H. pylori na kupunguza tindikali ya tumbo.

Matibabu yanaweza kujumuisha:

• Antibiotics zaidi ya moja
• Proton Pump Inhibitor (PPI)
• Wakati mwingine dawa yenye bismuth

Aina halisi ya dawa na mchanganyiko wake inapaswa kuamuliwa na mtoa huduma wa afya kwa kuzingatia miongozo ya sasa, historia ya matumizi ya antibiotics na uwezekano wa usugu wa bakteria dhidi ya antibiotics.

Si salama kuanza mchanganyiko wa antibiotics mwenyewe. H. pylori anaweza kuwa sugu kwa baadhi ya antibiotics, hivyo tiba isiyofaa inaweza kushindwa kuondoa maambukizi.

Baada ya matibabu, daktari anaweza kupendekeza kipimo cha kuthibitisha kama H. pylori ameondoka, kwa kawaida angalau wiki 4 baada ya kumaliza antibiotics.

Ikiwa kidonda kimesababishwa na NSAIDs

Daktari anaweza:

• Kusimamisha NSAID ikiwa inawezekana
• Kubadilisha dawa
• Kupunguza dozi kulingana na hali
• Kutoa PPI kusaidia kuponya kidonda na kupunguza hatari ya madhara

Mgonjwa hapaswi kuacha dawa muhimu alizoandikiwa bila kushauriana na mtoa huduma wa afya.

Ikiwa chanzo si H. pylori wala NSAIDs

Daktari anaweza kuchunguza sababu nyingine, hasa ikiwa kidonda hakiponi au kinajirudia.

JE, MAZIWA YA NG’OMBE YANAPONYA VIDONDA VYA TUMBO?

Hapana.

Maziwa yanaweza kupunguza hisia za maumivu au kuungua kwa muda kwa baadhi ya watu, lakini hayajaonyeshwa kuwa tiba ya kuponya kidonda au kuondoa H. pylori.

Kwa hiyo, mtu mwenye vidonda vya tumbo hapaswi kutegemea maziwa kama tiba badala ya uchunguzi na matibabu sahihi.

MADHARA YA VIDONDA VYA TUMBO

Vidonda vya tumbo visipotibiwa vinaweza kusababisha madhara makubwa.

1. Kutokwa damu

Kidonda kinaweza kufikia mshipa wa damu na kusababisha damu kuvuja ndani ya mfumo wa chakula.

Dalili zinaweza kuwa:

• Kutapika damu
• Matapishi yanayofanana na mabaki ya kahawa
• Choo cheusi
• Kizunguzungu
• Kuzimia
• Udhaifu mkubwa

Kutokwa damu nyingi ni dharura ya kitabibu.

2. Kutoboka kwa ukuta wa tumbo au duodenum

Kidonda kinaweza kutengeneza tundu kwenye ukuta wa tumbo au duodenum. Hali hii inaweza kusababisha maambukizi makali ndani ya tumbo (peritonitis) na huhitaji matibabu ya dharura.

3. Kuziba kwa njia ya chakula

Kuvimba au makovu yanayotokana na kidonda yanaweza kuzuia chakula kupita kutoka tumboni kwenda duodenum. Hali hii inaweza kusababisha kutapika na kushindwa kula vizuri.

4. Kidonda kuingia kwenye kiungo cha jirani

Katika baadhi ya hali, kidonda kinaweza kuendelea ndani zaidi na kufikia kiungo kilicho karibu.

5. Kuongezeka kwa hatari ya saratani ya tumbo

Maambukizi ya muda mrefu ya H. pylori yanahusishwa na kuongezeka kwa hatari ya saratani ya tumbo. Ndiyo sababu maambukizi haya yanapogundulika yanapaswa kutibiwa ipasavyo.

NI WAKATI GANI MTU ANAPASWA KWENDA HOSPITALI HARAKA?

Mtu mwenye dalili za vidonda vya tumbo anapaswa kutafuta huduma ya haraka ikiwa ana:

• Kutapika damu
• Choo cheusi kama lami
• Maumivu makali ya tumbo yanayoanza ghafla
• Kizunguzungu kikali au kuzimia
• Udhaifu mkubwa
• Dalili za mshtuko kama mapigo ya moyo kwenda haraka
• Kutapika sana au kushindwa kula/kushikilia chakula

Dalili hizi zinaweza kuashiria kutokwa damu, kutoboka kwa tumbo/duodenum au tatizo jingine kubwa.

Article Review;

Vidonda vya tumbo ni tatizo linaloweza kutibiwa, lakini ni muhimu kutambua chanzo chake. Sababu mbili kuu ni maambukizi ya H. pylori na matumizi ya NSAIDs.

Si kila maumivu ya tumbo ni vidonda vya tumbo, hivyo mtu mwenye dalili zinazoendelea anapaswa kufanyiwa uchunguzi badala ya kuanza dawa za vidonda vya tumbo bila kujua chanzo.

Pia, mgonjwa aliyethibitishwa kuwa na H. pylori anapaswa kumaliza matibabu kama alivyoelekezwa na kufanyiwa kipimo cha kuthibitisha kuondoka kwa maambukizi pale inapopendekezwa.

Kumbuka: Usijitibu kwa antibiotics au kuchanganya dawa za vidonda vya tumbo bila ushauri wa mtaalamu wa afya.

Hapa chini nimekuandalia makala mpya kwa mtindo wa Afyaclass, nikitumia taarifa ulizotoa kama msingi lakini nimepanga upya maelezo na kurekebisha baadhi ya vipengele vya kitabibu kulingana na vyanzo vya sasa vya kitabibu. Muhimu: si kila maumivu ya tumbo yana maana ya vidonda vya tumbo.

Je,Unachangamoto hii? Kwa Ushauri zaidi na Tiba tuwasiliane +255758286584.

References;

1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2022). Peptic ulcers (stomach or duodenal ulcers): Definition & facts.
2. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2022). Symptoms & causes of peptic ulcers (stomach or duodenal ulcers).
3. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2022). Diagnosis of peptic ulcers (stomach or duodenal ulcers).
4. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2022). Treatment for peptic ulcers (stomach or duodenal ulcers).
5. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2022). Eating, diet, & nutrition for peptic ulcers.
6. American College of Gastroenterology. (2017). ACG clinical guideline: Treatment of Helicobacter pylori infection.