Lishe ya Mtoto Mchanga na Mtoto Mdogo (Infant and Young Child Feeding)

Lishe ya Mtoto Mchanga na Mtoto Mdogo (Infant and Young Child Feeding)

Lishe bora katika kipindi cha utoto(watoto wachanga) ni msingi muhimu wa ukuaji, afya na maendeleo ya mtoto. WHO inaeleza kuwa miaka miwili ya kwanza ya maisha ndiyo kipindi muhimu zaidi katika kuhakikisha mtoto anakua vizuri, ana kinga imara dhidi ya magonjwa na ana maendeleo mazuri ya kimwili na kiakili.

Mambo muhimu

• Kila mtoto ana haki ya kupata lishe bora kwa mujibu wa Mkataba wa Haki za Mtoto.
• Mwaka 2024, takribani watoto milioni 150 walio chini ya miaka mitano walikuwa na udumavu (stunting), milioni 43 walikuwa na utapiamlo mkali (wasting), na milioni 36 walikuwa na uzito kupita kiasi (overweight).
• Zaidi ya nusu ya vifo vya watoto duniani vinahusishwa na utapiamlo.
• WHO na UNICEF zinashauri mtoto aanze kunyonya ndani ya saa moja baada ya kuzaliwa, anyonyeshwe maziwa ya mama pekee kwa miezi sita ya kwanza, kisha aanze kupewa vyakula vya nyongeza akiwa anaendelea kunyonya hadi angalau miaka miwili au zaidi.
• Inakadiriwa kuwa karibu watoto 400,000 walio chini ya miaka mitano wanaweza kuokolewa kila mwaka kama watoto wote wangenyonyeshwa maziwa ya mama pekee kwa miezi sita ya kwanza na kuendelea kunyonyeshwa hadi miaka miwili au zaidi.
• WHO inapendekeza serikali ziimarishe huduma za kusaidia unyonyeshaji, ikiwemo kutekeleza Hatua Kumi za Kunyonyesha kwa Mafanikio katika vituo vyote vya uzazi na kutoa ushauri wa unyonyeshaji kwa familia zote zenye watoto chini ya miaka miwili.
• Duniani, ni takribani 30.8% tu ya watoto wenye umri wa miezi 6–23 hupata mlo unaokidhi mahitaji ya lishe kwa kuwa na aina mbalimbali za vyakula, huku karibu nusu yao pekee wakipata idadi sahihi ya milo kwa siku.

Kwa nini lishe ya miaka miwili ya kwanza ni muhimu?

Utapiamlo wa mama na mtoto ulihusishwa na takribani vifo milioni 2.4 vya watoto kila mwaka mwaka 2021. Unyonyeshaji wa mapema, wa kipekee na unaoendelea hupunguza kwa kiasi kikubwa hatari ya nimonia na kuhara, ambazo ni miongoni mwa sababu kuu za vifo vya watoto duniani.

Lishe bora katika kipindi hiki:

• Hupunguza magonjwa na vifo.
• Huchochea ukuaji mzuri wa mwili na ubongo.
• Hupunguza hatari ya magonjwa sugu baadaye maishani.
• Huboresha uwezo wa kujifunza na maendeleo ya mtoto.

Hata hivyo, WHO inaeleza kuwa kati ya mwaka 2018 na 2025, ni karibu 47% tu ya watoto wenye umri wa miezi 0–6 duniani walinyonyeshwa maziwa ya mama pekee.

Kwa watoto waliozaliwa na mama wanaotumia dawa za kufubaza Virusi vya UKIMWI (ART), WHO inasema wanaweza kuanza kunyonya ndani ya saa moja baada ya kuzaliwa, kunyonya maziwa ya mama pekee kwa miezi sita na kuendelea kunyonyeshwa kwa angalau miezi 12 huku mama akiendelea kutumia ART kwa usahihi. Hatari ya mtoto kupata maambukizi ya VVU katika mazingira haya huwa ndogo sana.

Faida za kunyonyesha

Kunyonyesha mapema na kuendelea humlinda mtoto dhidi ya magonjwa ya kuambukiza. Watoto wasiopata maziwa ya mama au wanaochanganya maziwa ya mama na vyakula vingine mapema wana uwezekano mkubwa zaidi wa kufa kutokana na kuhara, nimonia na maambukizi mengine.

Maziwa ya mama pia:

• Hutoa nusu au zaidi ya mahitaji ya nishati ya mtoto mwenye miezi 6–12.
• Hutoa takribani theluthi moja ya mahitaji ya nishati kwa mtoto mwenye miezi 12–24.
• Hutoa virutubisho muhimu wakati mtoto anaumwa.
• Hupunguza vifo kwa watoto wenye utapiamlo.

Watoto waliowahi kunyonyeshwa maziwa ya mama:

• Huwa na uwezekano mdogo wa kuwa na uzito kupita kiasi au unene uliokithiri.
• Hufanya vizuri zaidi katika vipimo vya akili.
• Huwa na mahudhurio bora shuleni.
• Mara nyingi hupata kipato kikubwa zaidi wanapokuwa watu wazima.

WHO pia inaonyesha kuwa kutowekeza katika programu za kunyonyesha husababisha hasara ya kiuchumi inayokadiriwa kufikia dola za Marekani bilioni 339 kila mwaka duniani. Kwa upande mwingine, kila dola moja inayowekezwa katika kusaidia unyonyeshaji inaweza kuleta faida ya takribani dola 59 kupitia afya bora, elimu na uzalishaji wa baadaye.

Faida kwa mama

Kunyonyesha kwa muda mrefu pia humfaidi mama kwa:

• Kupunguza hatari ya saratani ya matiti.
• Kupunguza hatari ya saratani ya ovari.
• Kuongeza muda kati ya ujauzito mmoja na mwingine.
• Kupunguza hatari ya vifo kutokana na sababu mbalimbali.

Jinsi ya kusaidia unyonyeshaji

WHO inapendekeza:

• Kuimarisha sera za likizo ya uzazi na ulinzi wa mama kazini.
• Kudhibiti matangazo ya maziwa ya kopo na bidhaa mbadala wa maziwa ya mama.
• Kutekeleza Hatua Kumi za Kunyonyesha kwa Mafanikio katika vituo vya afya.
• Kuhakikisha mtoto anawekwa ngozi kwa ngozi na mama mara baada ya kuzaliwa na kuanza kunyonya ndani ya saa moja.
• Kumruhusu mama na mtoto kubaki pamoja saa 24 kwa siku hospitalini.
• Kuepuka kumpa mtoto chakula au maji mengine isipokuwa kama kuna sababu za kitabibu.
• Kutoa ushauri wa lishe katika kliniki za wajawazito, baada ya kujifungua, kliniki za watoto na huduma za chanjo.
• Kuanzisha vikundi vya kusaidiana kwa akina mama katika jamii.

Vyakula vya nyongeza

Mtoto anapofikisha miezi sita, maziwa ya mama pekee hayatoshi kukidhi mahitaji yake ya nishati na virutubisho. Ndiyo maana vyakula vya nyongeza vinapaswa kuanzishwa kuanzia miezi sita huku unyonyeshaji ukiendelea.

WHO inapendekeza:

• Kuendelea kunyonyesha hadi miaka miwili au zaidi.
• Kumlisha mtoto kwa kuzingatia dalili za njaa na kushiba.
• Kuzingatia usafi wa chakula na mikono.
• Kuanza kwa kiasi kidogo cha chakula na kuongeza taratibu.
• Kuongeza aina na ugumu wa vyakula kadri mtoto anavyokua.
• Mtoto wa miezi 6–8 ale milo 2–3 kwa siku.
• Mtoto wa miezi 9–23 ale milo 3–4 kwa siku pamoja na vitafunwa 1–2 inapohitajika.
• Wakati wa ugonjwa, kuongeza maji na kuendelea kunyonyesha mara nyingi zaidi pamoja na kumpa vyakula laini anavyopenda.

Watoto wanaohitaji uangalizi maalum

WHO inasema kunyonyesha bado ni njia bora ya kulisha mtoto hata katika mazingira magumu kama:

• Watoto waliozaliwa kabla ya wakati.
• Watoto wenye uzito mdogo wa kuzaliwa.
• Watoto wa mama wanaoishi na VVU katika maeneo yenye magonjwa mengi.
• Mama wenye umri mdogo.
• Watoto wenye utapiamlo.
• Familia zilizoathiriwa na majanga au migogoro.

WHO inafanya nini?

WHO inaendelea kusaidia nchi:

• Kutekeleza mpango wa kimataifa wa kuboresha lishe ya mama, mtoto mchanga na mtoto mdogo.
• Kufikia lengo la kuongeza kiwango cha unyonyeshaji wa maziwa ya mama pekee kwa miezi sita ya kwanza hadi angalau 60% ifikapo mwaka 2030.
• Kutoa miongozo kuhusu unyonyeshaji, vyakula vya nyongeza na utekelezaji wa Kanuni ya Kimataifa ya Uuzaji wa Bidhaa Mbadala wa Maziwa ya Mama.
• Kushirikiana na UNICEF kupitia Global Breastfeeding Collective na Global Complementary Feeding Collective ili kuimarisha sera, programu na uwekezaji katika lishe ya watoto duniani.
• Kuwafundisha wahudumu wa afya kutoa ushauri bora kuhusu unyonyeshaji, lishe ya watoto na ufuatiliaji wa ukuaji.

References:

• Shirika la Afya Duniani (WHO). Infant and Young Child Feeding. Ilisasishwa tarehe 4 Agosti 2026.
• Ritchie H. Half of all child death are linked to malnutrition [website]. Our World in Data; 2024 (https://ourworldindata.org/half-child-deaths-linked-malnutrition?#article-citation).
• Global Breastfeeding Scorecard, 2025: breastfeeding rates are increasing but improved support is needed. World Health Organization and United Nations Children’s Fund; 2025 (https://doi.org/10.2471/B09718). License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO
• Nutrition International, United Nations Children’s Fund, and World Health Organization. Global Investment Case for Improved Breastfeeding. Nutrition International; 2026 (https://www.globalbreastfeedingcollective.org/reports/global-investment-case-improved-breastfeeding).
• Victora C, Horta B, de Mola C et al.  Association between breastfeeding and intelligence, educational attainment, and income at 30 years of age: a prospective birth cohort study from Brazil. The Lancet Global Health, 2015; 3, e199-e205 (https://doi.org/10.1016/S2214-109X(15)70002-1).
• Wang Y, Arvizu M, Rich-Edwards J et al. Breastfeeding duration and subsequent risk of mortality among US women: A prospective cohort study, eClinicalMedicine, 2022; 54 (https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2022.101693).
• FAO, IFAD, UNICEF, WFP and WHO. 2026. The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 – Understanding and addressing the high cost of a healthy diet. Rome (https://doi.org/10.4060/cd8306en).
• Diets [website]. United Nations Children’s Fund (https://data.unicef.org/topic/nutrition/diets/).
• Guideline: updates on HIV and infant feeding: the duration of breastfeeding, and support from health services to improve feeding practices among mothers living with HIV. World Health Organization; 2016 (https://iris.who.int/handle/10665/246260).
• Li R, Ware J, Chen A, Nelson JM, Kmet JM, Parks SE, Morrow AL, Chen J, Perrine CG. Breastfeeding and post-perinatal infant deaths in the United States, A national prospective cohort analysis. Lancet Reg Health Am. 2022 Jan;5:100094. (https://doi.org/10.1016/j.lana.2021.100094