Kupungua kwa Huduma za Kuzuia Maambukizi ya HIV kutoka kwa Mama kwenda kwa Mtoto

Kupungua kwa Huduma za Kuzuia Maambukizi ya HIV kutoka kwa Mama kwenda kwa Mtoto: Wasiwasi wa Huduma za Afya Afrika

Maambukizi ya Virusi vya UKIMWI (HIV) kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto ni miongoni mwa maeneo muhimu katika mapambano dhidi ya HIV. Maambukizi yanaweza kutokea wakati wa ujauzito, wakati wa kujifungua au wakati wa kunyonyesha. Hata hivyo, kwa huduma sahihi za afya, dawa za ARV na ufuatiliaji wa mama pamoja na mtoto, hatari ya maambukizi inaweza kupunguzwa kwa kiwango kikubwa.

Ripoti iliyochapishwa na CNN tarehe 27 Septemba 2026 imeibua wasiwasi kuhusu kuvurugika kwa baadhi ya huduma za HIV zinazofadhiliwa kupitia mpango wa Marekani wa PEPFAR, hasa huduma zinazolenga kuzuia maambukizi ya HIV kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto. Ripoti hiyo ilieleza hali katika nchi mbalimbali, ikiwemo Tanzania.

PEPFAR ni nini?

PEPFAR ni kifupi cha U.S. President’s Emergency Plan for AIDS Relief, mpango wa Marekani ulioanzishwa mwaka 2003 kwa ajili ya kusaidia mapambano dhidi ya HIV/AIDS duniani.

Kwa miaka mingi, PEPFAR imekuwa ikifadhili huduma mbalimbali za HIV, zikiwemo upimaji, matibabu, kinga, huduma kwa wajawazito wanaoishi na HIV, huduma kwa watoto walio katika hatari ya kuambukizwa pamoja na mifumo ya ufuatiliaji wa wagonjwa.

Kwa mujibu wa amfAR, PEPFAR imehusishwa na kuokoa zaidi ya maisha ya Watu milioni 26 tangu kuanzishwa kwake.

Nini kilitokea katika huduma za HIV?

Kwa mujibu wa ripoti ya CNN, mwaka 2025 kulikuwa na mabadiliko makubwa katika ufadhili wa huduma za afya duniani kutoka Marekani, sambamba na kuvunjwa kwa USAID.

Ripoti hiyo ilitoa mfano wa Dk. Theopista Masenge nchini Tanzania, ambaye alikuwa akihudumia wanawake wajawazito, watoto na watoto wachanga walio katika hatari ya HIV katika eneo la Mbeya. Alieleza kuwa programu aliyokuwa akiitekeleza ilipokea maelekezo ya kusitisha shughuli zake mwanzoni mwa mwaka 2025.

Kwa mtazamo wa watoa huduma walionukuliwa na CNN, kuvurugika huku kuliathiri siyo tu dawa bali pia mfumo mzima wa huduma unaowezesha wagonjwa kuendelea kufuatiliwa.

Utafiti wa amfAR umeonyesha nini?

Utafiti wa PEPFAR Pulse Study, uliofanywa na amfAR kwa kushirikiana na Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health na wadau wengine, ulihusisha mashirika 166 yanayotekeleza programu za PEPFAR katika nchi 46.

Utafiti huo uliripoti kwamba:

• Takribani 77% ya washiriki waliripoti kuwa ruzuku yao ilisitishwa au malipo yalichelewa mwaka 2025.
• Vituo 1,714 vya kutoa huduma za HIV viliripotiwa kufungwa.
• Asilimia 63.3 ya mashirika yaliyokuwa yakitoa huduma za kuzuia maambukizi ya HIV kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto (PMTCT) yaliripoti kukumbwa na usumbufu katika huduma hizo.
• Asilimia 22.4 ya mashirika hayo yaliripoti kusitisha kabisa angalau baadhi ya huduma za PMTCT.
• Chini ya 2% ya mashirika yaliyoshiriki yalisema yaliweza kupata vyanzo vingine vya fedha vya kutosha kuchukua nafasi ya fedha zilizopotea kutoka Marekani.

Ni muhimu kutambua kwamba hizi ni taarifa kutoka kwa mashirika yaliyoshiriki katika utafiti, si hesabu ya kila kituo cha afya duniani. Utafiti uliwakilisha takribani 23% ya washirika wa PEPFAR katika ngazi ya nchi mwaka 2025.

Kwa nini huduma za PMTCT ni muhimu?

PMTCT ni kifupi cha Prevention of Mother-to-Child Transmission, yaani kuzuia maambukizi ya HIV kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto.

Huduma hizi zinahusisha hatua kadhaa muhimu, kama vile:

1. Kupima HIV wakati wa ujauzito

Mama mjamzito anapaswa kupata huduma za upimaji wa HIV mapema wakati wa ujauzito. Kugundua HIV mapema humwezesha mama kuanza matibabu kwa wakati.

WHO inaeleza kuwa upimaji wa HIV wakati wa ujauzito na kuunganisha mama na huduma za matibabu ni sehemu muhimu ya kuzuia maambukizi kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto.

2. Kuanza na kuendelea na dawa za ARV

Mama mwenye HIV anahitaji kupewa na kuendelea kutumia dawa za ARV kulingana na ushauri wa wataalamu wa afya.

Matibabu husaidia kupunguza kiwango cha virusi (viral load) mwilini. Kadiri viral load inavyodhibitiwa, ndivyo hatari ya kumwambukiza mtoto inavyopungua.

UNAIDS inaeleza kuwa bila hatua za kinga, maambukizi yanaweza kutokea wakati wa ujauzito na kujifungua, lakini matibabu madhubuti ya ARV wakati wa ujauzito, kujifungua na kunyonyesha yanaweza kupunguza sana hatari hiyo.

3. Ufuatiliaji wakati wa kunyonyesha

HIV inaweza pia kuambukizwa kupitia maziwa ya mama. Kwa hiyo, huduma za PMTCT haziishii wakati mtoto anapozaliwa.

Mama na mtoto wanahitaji kufuatiliwa kulingana na miongozo ya kitaifa ili kuhakikisha mama anaendelea na matibabu na mtoto anapata huduma zinazohitajika.

UNAIDS inaeleza kwamba dawa za ARV kwa mama au mtoto wakati wa kunyonyesha husaidia kupunguza hatari ya maambukizi katika kipindi hicho.

4. Upimaji wa mtoto aliye katika hatari ya HIV

Mtoto aliyezaliwa na mama mwenye HIV anahitaji kufuatiliwa na kufanyiwa vipimo vinavyofaa ili kubaini mapema kama ameambukizwa.

Hii ndiyo sababu huduma za Early Infant Diagnosis (EID) ni muhimu sana.

Kwa mujibu wa mwongozo wa UNAIDS kuhusu PMTCT, huduma hizo zinahusisha usajili na ufuatiliaji wa watoto walio katika hatari, vipimo vya HIV kwa mtoto na huduma za kinga na matibabu inapohitajika.

Nini kinaweza kutokea huduma hizi zinapovurugika?

Kuvurugika kwa huduma za PMTCT kunaweza kuathiri hatua nyingi zinazolinda afya ya mama na mtoto.

Kwa mfano, kupungua kwa upimaji kunaweza kufanya baadhi ya wanawake wenye HIV wasijulikane mapema. Bila utambuzi wa mapema, mama anaweza kuchelewa kuanza matibabu.

Vilevile, mtoto aliye katika hatari anaweza kuchelewa kupata vipimo vya awali. Hii inaweza kuchelewesha kugundua maambukizi na kuanza matibabu kwa mtoto anayehitaji.

Huduma za jamii pia ni muhimu. Wahudumu wa afya katika jamii wanaweza kusaidia kuwakumbusha kina mama kuhusu miadi, kufuatilia matumizi ya dawa na kuwahamasisha kurejea hospitalini.

Kwa hiyo, kupungua kwa fedha hakugusi dawa pekee; kunaweza pia kuathiri wafanyakazi, usafirishaji, upimaji, ufuatiliaji na mifumo ya taarifa.

Hali ya watoto katika huduma za HIV

Utafiti mwingine wa amfAR uliochapishwa katika Journal of the International AIDS Society ulilinganisha data za huduma za PEPFAR kati ya 2024 na 2025.

Uchambuzi huo uliripoti kupungua kwa upimaji wa HIV, utambuzi wa maambukizi, idadi ya watu walioanza matibabu na baadhi ya viashiria vya kuendelea katika huduma. Pia uliripoti kupungua kwa wafanyakazi wanaohudumia huduma za HIV kwa zaidi ya 60,000.

Hata hivyo, kupungua kwa idadi ya watoto wanaoanza matibabu hakumaanishi moja kwa moja kwamba watoto wachache wameambukizwa. Inaweza pia kuhusishwa na watoto wachache kufikiwa, kupimwa au kugunduliwa.

Hili ni muhimu kwa sababu ikiwa mtoto hatapimwa, maambukizi yanaweza kutogundulika mapema.

Tanzania nayo ina umuhimu mkubwa katika suala hili

Tanzania imekuwa na programu ya kuzuia maambukizi ya HIV kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto kwa miaka mingi.

Mpango wa Tanzania wa Afya ya Uzazi, Mama, Mtoto na Vijana unaeleza kuwa PMTCT inahitaji wanawake wajawazito wanaoishi na HIV kugunduliwa, kuanzishiwa ARV na kuendelea na matibabu wakati wa ujauzito, kujifungua na kunyonyesha.

Mpango huo pia ulionyesha changamoto katika upimaji wa watoto walio katika hatari ya HIV, jambo linaloonyesha umuhimu wa kuendelea kuimarisha huduma za utambuzi wa mapema.

Kwa Tanzania na nchi nyingine zenye mzigo mkubwa wa HIV, kudumisha huduma hizi ni muhimu kwa sababu uzuiaji wa maambukizi ya HIV kwa mtoto unategemea mnyororo mzima wa huduma, kuanzia upimaji wa mama hadi ufuatiliaji wa mtoto.

Je, maambukizi ya HIV kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto yanaweza kuzuiwa?

Ndiyo. Maambukizi mengi ya HIV kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto yanaweza kuzuiwa kwa huduma sahihi.

Hatua muhimu ni pamoja na:

• Kupima HIV mapema wakati wa ujauzito.
• Mama mwenye HIV kuanza na kuendelea kutumia ARV.
• Kufuatilia viral load na afya ya mama.
• Kupata huduma sahihi wakati wa kujifungua.
• Mtoto kupata dawa za kinga pale zinapoelekezwa.
• Kufanya vipimo vya mtoto kwa wakati unaopendekezwa.
• Kuendelea na ufuatiliaji wakati wa kunyonyesha.
• Mama na mtoto kuhudhuria kliniki kwa ratiba.
• Kutoa elimu na msaada wa afya kwa familia.

UNAIDS inaeleza kuwa kwa huduma madhubuti za ARV, hatari ya mama mwenye HIV kumwambukiza mtoto inaweza kupunguzwa hadi chini ya 5%.

Bonus Points;

Kuzuia maambukizi ya HIV kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto kunahitaji zaidi ya dawa pekee. Kunahitaji mfumo unaounganisha upimaji, matibabu ya ARV, ufuatiliaji wa viral load, huduma wakati wa kujifungua, ufuatiliaji wa mtoto, vipimo vya mapema na huduma za jamii.

Ripoti ya CNN na utafiti wa amfAR unaonyesha kuwa mabadiliko katika ufadhili wa PEPFAR mwaka 2025 yaliambatana na kuvurugika kwa baadhi ya huduma za HIV katika nchi mbalimbali. Kwa upande wa PMTCT, amfAR iliripoti usumbufu katika huduma katika 63.3% ya mashirika yaliyoshiriki katika utafiti wake, huku 22.4% yakiripoti kusitisha kabisa huduma hizo.

Kwa hiyo, ufuatiliaji wa huduma za wajawazito wanaoishi na HIV, watoto walio katika hatari na upimaji wa watoto ni muhimu ili kuhakikisha mafanikio yaliyopatikana katika kupunguza maambukizi ya HIV kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto hayapotei.

Muhimu: Mama mjamzito anayeishi na HIV hapaswi kuacha dawa za ARV au huduma za kliniki kwa sababu ya taarifa kuhusu mabadiliko ya ufadhili. Anapaswa kuendelea na huduma na kufuata ushauri wa wataalamu wa afya.

References;

1. amfAR. (2026, July 21). Taking the Pulse of PEPFAR. The Foundation for AIDS Research.
2. amfAR. (2026, July 21). amfAR Study Finds More Than 1,700 HIV Service Sites Worldwide Shut Down Following Cuts to PEPFAR Funding. The Foundation for AIDS Research.
3. amfAR. (2026, July 28). Journal of the International AIDS Society Publishes amfAR Analysis of PEPFAR Program Data. The Foundation for AIDS Research.
4. Joint United Nations Programme on HIV/AIDS (UNAIDS). (n.d.). HIV and AIDS: Basic facts.
5. Joint United Nations Programme on HIV/AIDS (UNAIDS). (2014, September 25). Every child born free from HIV: Every woman and child with access to HIV treatment.
6. World Health Organization(WHO). (2025, March 12). Strengthening the delivery of HIV testing services and linkage to care during pregnancy and postpartum for elimination of mother-to-child transmission.
7. World Health Organization. (2025, July 14). Country guidance for planning triple elimination of mother-to-child transmission of HIV, syphilis and hepatitis B virus.
8. United Republic of Tanzania. National Plan for Reproductive, Maternal, Newborn, Child and Adolescent Health & Nutrition (2021/2022–2025/2026).
9. CNN. (2026, September 27). The Trump administration said it would prioritize ending mother-to-child HIV transmission. Health workers say it cut services. CNN World/Africa.
10. UNAIDS. (2025). Global HIV & AIDS statistics—Fact sheet.