Kutokwa Damu Nyingi Baada ya Kujifungua(PPH): Kwa Nini Bado Kunaua Akina Mama?

Kutokwa damu nyingi baada ya kujifungua, kitaalamu huitwa Postpartum Haemorrhage (PPH), ni mojawapo ya dharura kubwa za uzazi zinazoweza kuhatarisha maisha ya mama ndani ya muda mfupi sana.

Mama anaweza kuwa amemaliza Safari ya ujauzito salama na kujifungua mtoto mwenye afya, lakini kuanza kutokwa damu nyingi baada ya kujifungua kunaweza kusababisha hali kuwa mbaya haraka ikiwa hatapata huduma ya haraka.

Mfano;Kwa mujibu wa taarifa iliyochapishwa na The Star tarehe 29 Septemba 2026, PPH bado ni sababu kubwa ya vifo vya kina mama nchini Kenya. Makala hiyo inaeleza kuwa PPH inahusishwa na takribani asilimia 25–45 ya vifo vya kina mama nchini humo.

Kutokwa damu baada ya kujifungua ni nini?

Baada ya kujifungua, kiasi fulani cha damu na uchafu kutoka kwenye kizazi ni jambo la kawaida. Hata hivyo, damu inapokuwa nyingi kupita kiasi, hali hiyo inaweza kuwa postpartum haemorrhage.

PPH inaweza kutokea baada ya kujifungua kwa njia ya kawaida au baada ya upasuaji wa kumtoa mtoto.

Tatizo kubwa ni kwamba damu inaweza kupotea kwa kasi, hivyo kuchelewa kutambua tatizo au kuchelewa kupata matibabu kunaweza kuhatarisha maisha ya mama.

Kwa nini PPH ni hatari sana?

Hatari kubwa ya PPH ni kasi ambayo mama anaweza kupoteza damu.

Damu ikipungua sana, mwili hushindwa kusambaza oksijeni ya kutosha kwenda kwenye ubongo, moyo, figo na viungo vingine muhimu. Mama anaweza kuanza kuwa dhaifu, kupumua kwa shida, kupata shida ya mapigo ya moyo kwenda haraka, kushuka kwa shinikizo la damu, kupoteza fahamu na hatimaye kufariki ikiwa hatapata matibabu.

Ndiyo maana PPH inahitaji kutambuliwa na kutibiwa kama dharura ya kitabibu.

Sababu kuu za kutokwa damu nyingi baada ya kujifungua

PPH inaweza kusababishwa na mambo mbalimbali. Sababu muhimu ni:

1. Kizazi kushindwa kujikaza(Contracts)

Hii huitwa uterine atony na ni miongoni mwa sababu muhimu za PPH.

Baada ya mtoto na kondo la nyuma kutoka, kizazi kinapaswa kujikaza ili kubana mishipa ya damu iliyokuwa ikipeleka damu kwenye eneo la kondo la nyuma.

Kizazi kisipokaza vizuri, mishipa hiyo inaweza kuendelea kuvuja damu.

2. Mabaki ya kondo la nyuma

Wakati mwingine sehemu ya kondo la nyuma inaweza kubaki ndani ya kizazi baada ya kujifungua.

Mabaki hayo yanaweza kuzuia kizazi kujikaza vizuri kwa kizazi(Contracts) na kusababisha damu kuendelea kutoka.

3. Kuchanika kwa njia ya uzazi

Mama anaweza kupata michubuko au mipasuko kwenye uke, mlango wa kizazi(Cervix) au maeneo mengine ya njia ya uzazi wakati wa kujifungua.

Mipasuko mikubwa inaweza kusababisha upotevu mkubwa wa damu.

4. Matatizo ya kondo la nyuma

Baadhi ya matatizo ya kondo la nyuma yanaweza kuongeza hatari ya kutokwa damu nyingi wakati au baada ya kujifungua.

Hii ndiyo sababu ufuatiliaji mzuri wa ujauzito na kujifungua katika kituo chenye uwezo wa kushughulikia dharura ni muhimu.

5. Matatizo ya kuganda kwa damu

Baadhi ya hali za ujauzito au matatizo yanayotokea wakati wa kujifungua yanaweza kuathiri mfumo wa kuganda kwa damu.

Katika hali hiyo, damu inaweza kuendelea kutoka na kuwa vigumu kudhibitiwa.

Upungufu wa damu kabla ya kujifungua huongeza hatari

Mwanamke anapoanza kujifungua akiwa tayari ana upungufu wa damu (anaemia), anaweza kuwa katika hatari kubwa zaidi endapo atapoteza damu nyingi.

Kwa mfano, mama ambaye ana kiwango kizuri cha damu anaweza kuvumilia upotevu fulani wa damu vizuri zaidi kuliko mama ambaye tayari ana upungufu mkubwa wa damu.

Ndiyo maana kuzuia na kutibu anaemia wakati wa ujauzito ni sehemu muhimu ya kuzuia vifo vinavyohusiana na PPH.

Upungufu wa damu unaweza kuhusishwa na upungufu wa madini ya chuma, lishe duni, maambukizi na baadhi ya magonjwa.

WHO inapendekeza matumizi ya iron na folic acid wakati wa ujauzito kwa ajili ya kusaidia kuzuia upungufu wa damu.

Kwa baadhi ya wanawake ambao hawawezi kuvumilia au hawapati mwitikio wa kutosha kwa iron ya kunywa, mhudumu wa afya anaweza kuzingatia iron ya mishipa (intravenous iron) kulingana na hali ya mgonjwa.

Huduma ya kliniki ya wajawazito ni muhimu

Kuanza kliniki ya ujauzito mapema husaidia kugundua matatizo ambayo yanaweza kuongeza hatari wakati wa ujauzito na kujifungua.

Katika Mahudhurio ya kliniki, mama anaweza kufuatiliwa Vitu kama vile:

• Kiwango cha damu na dalili za anaemia
• Shinikizo la damu
• Ukuaji na hali ya mtoto
• Maambukizi na magonjwa mengine
• Lishe na matumizi ya virutubisho vinavyopendekezwa
• Matatizo yanayoweza kuathiri ujauzito na kujifungua
• Mpango wa kujifungulia katika kituo chenye huduma salama

Muhimu zaidi, mama anapaswa kujua dalili za hatari na mahali pa kupata huduma ya dharura.

Umbali na kuchelewa kufika hospitalini

Katika baadhi ya maeneo, hasa jamii zilizo mbali na vituo vya afya, mama anaweza kuchelewa kupata matibabu kutokana na:

• Umbali mrefu kwenda hospitalini
• Ukosefu wa usafiri
• Gharama za usafiri
• Ukosefu wa huduma za ambulance
• Kutotambua dalili za hatari mapema
• Kuchelewa kupewa rufaa

Kwa PPH, kuchelewa kunaweza kuwa hatari kwa sababu hali ya mama inaweza kubadilika ndani ya muda mfupi.

Kwa hiyo, mfumo wa rufaa unaofanya kazi vizuri ni sehemu muhimu ya kuokoa maisha.

Matibabu ya PPH

Matibabu hutegemea chanzo na kiwango cha damu kinachopotea.

WHO inapendekeza hatua za haraka za kutambua na kutibu PPH. Hatua hizo zinaweza kujumuisha:

• Kuchunguza chanzo cha damu

Wahudumu wa afya wanapaswa kutafuta chanzo cha kutokwa na damu, kama vile kizazi kutokaza, mabaki ya kondo la nyuma au michubuko ya njia ya uzazi.

• Kuchochea kizazi kujikaza

Uterine massage inaweza kufanyika katika mazingira yanayofaa, pamoja na dawa zinazosaidia kizazi kujikaza.

Dawa hizo huitwa uterotonics.

• Tranexamic acid

Tranexamic acid (TXA) ni dawa inayoweza kutumika katika matibabu ya PPH ili kusaidia kupunguza kuendelea kwa damu kutoka.

Dawa zingine ni kama vile Oxycytocin Injection n.k

WHO inapendekeza Zitumike mapema katika mazingira yanayofaa na kwa kuzingatia miongozo ya kitabibu.

• Maji ya mishipa

Mama aliyepoteza damu anaweza kuhitaji intravenous fluids kusaidia kurejesha mzunguko wa damu wakati matibabu mengine yanaendelea.

• Kuongezewa damu

Katika hali ya upotevu mkubwa wa damu, mama anaweza kuhitaji blood transfusion.

Hii ndiyo sababu upatikanaji wa damu salama na inayolingana na kundi la damu la mgonjwa ni muhimu sana katika hospitali zinazotoa huduma za uzazi.

• Upasuaji au hatua nyingine za dharura

Ikiwa dawa na hatua za awali hazitoshi, mama anaweza kuhitaji taratibu maalumu au upasuaji kulingana na chanzo cha damu na hali yake.

Kwa nini upatikanaji wa damu ni muhimu?

Mama mwenye PPH anaweza kupoteza kiasi kikubwa cha damu ndani ya muda mfupi.

Hata kama hospitali ina wahudumu wenye ujuzi na dawa zinazohitajika, ukosefu wa damu unaweza kufanya iwe vigumu kumwokoa mama aliyepoteza damu nyingi.

Kwa hiyo, uchangiaji wa damu wa hiari una nafasi muhimu katika mfumo wa huduma za dharura.

Damu inayotolewa na mtu mmoja inaweza kutumika kumsaidia mama anayepoteza damu wakati wa kujifungua, pamoja na wagonjwa wengine wanaohitaji transfusion.

Wahudumu wa afya wanahitaji mafunzo ya dharura

PPH inaweza kutokea bila kutabirika kikamilifu.

Kwa hiyo, vituo vya afya vinapaswa kuwa na wahudumu waliofunzwa namna ya kutambua na kutibu PPH.

Mafunzo ya mara kwa mara, mazoezi ya dharura na simulation yanaweza kuwasaidia wahudumu kuwa tayari kuchukua hatua haraka pale dharura inapotokea.

Je, PPH inaweza kuzuilika kila wakati?

Hapana.

Baadhi ya wanawake wanaopata PPH hawana sababu kubwa za hatari zinazoweza kutabirika kabla ya kujifungua.

Kwa hiyo, pamoja na kuzuia sababu zinazoweza kuzuilika, ni muhimu kuwa na mfumo wa huduma ambao unaweza kutambua na kutibu damu nyingi haraka.

Mama afanye nini?

Mjamzito anapaswa:

1. Kuanza kliniki ya ujauzito mapema.
2. Kufanya vipimo na kufuata ushauri wa mhudumu wa afya.
3. Kutumia iron na folic acid au dawa nyingine alizoandikiwa.
4. Kutibu magonjwa na maambukizi kwa wakati.
5. Kujifungua katika kituo chenye huduma salama na uwezo wa kushughulikia dharura.
6. Kujua dalili za hatari baada ya kujifungua.
7. Kuomba msaada wa haraka ikiwa anatokwa damu nyingi au anaanza kudhoofika.

Reviewed;

Kutokwa damu nyingi baada ya kujifungua ni dharura inayoweza kuua ndani ya muda mfupi, lakini vifo vingi vinaweza kuzuiwa ikiwa tatizo litatambuliwa na kutibiwa mapema.

Kupunguza vifo vinavyotokana na PPH kunahitaji mnyororo mzima wa huduma ikiwemo: afya bora kabla na wakati wa ujauzito, kugundua na kutibu anaemia mapema, Mahudhurio kliniki za ujauzito, kujifungua kwa usalama, wahudumu waliofunzwa, mfumo wa rufaa unaofanya kazi, dawa za kuokoa maisha na upatikanaji wa damu salama.

Mwanamke anayepata tatizo la damu nyingi kutoka baada ya kujifungua yaani PPH hapaswi kusubiri hali iishe yenyewe. Anahitaji kupelekwa kwenye kituo cha afya mara moja.

References;

1. World Health Organization. (2025). WHO recommendations for the prevention and treatment of postpartum haemorrhage. Geneva: World Health Organization.
2. World Health Organization. (2023). Trends in maternal mortality 2000 to 2023. Geneva: World Health Organization.
3. World Health Organization. (2023). Antenatal iron supplementation. Geneva: World Health Organization.
4. World Health Organization. (2023). WHO recommendations on maternal and newborn care for a positive postnatal experience. Geneva: World Health Organization.
5. International Federation of Gynecology and Obstetrics. (2022). FIGO recommendations on the management of postpartum haemorrhage. International Federation of Gynecology and Obstetrics.
6. The Star. (2026, September 29). Bleeding after birth: Why Kenyan mothers are still dying. Nairobi, Kenya: The Star.
7. Kenya Ministry of Health. (2026). Maternal and reproductive health programmes and postpartum haemorrhage response. Nairobi, Kenya: Ministry of Health.